تاريحي سانانىڭ قوعامداعى ماڭىزى جايلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2011 جىلى مامىر ايىندا استانا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىندە: «تاريحي سانانى دۇرىس قالىپتاستىرۋ ارقىلى ءبىز بولاشاققا نىق قادام جاسايتىن بولامىز. ونى ىسكە اسىراتىن قۇرال – اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ءتول تاريحى پەن مادەنيەتىن ءبىلۋى», دەگەن ەدى.
راسىندا, قوعامدا تاريحي سانا دۇرىس قالىپتاسپاي, ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, ۇلتتىق تانىمنىڭ وزەگى – تاريحي سانا. ال تاريحي سانانىڭ قالىپتاسۋىندا اقيقاتتى ارقاۋ ەتكەن شىنايى تاريح پەن حالىقتىڭ بايىرعى قاينارىنان سۋسىنداپ, سالت-ءداستۇردىڭ التىن ارقاۋىنا بايلانعان رۋحانياتتىڭ ءرولى زور.
وتكەن زاماندارعا كوز جىبەرسەك: تاريحي ساناسى جانسىزدانعان ەتنوستىڭ بەلگىسى – ءوزىنىڭ دامۋ ۇردىسىندەگى اقيقي بولمىسىن پارىقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ, اسىلىن باعالاي المايتىن, باسقانىڭ جاسىعىن مالداناتىن, ساناسى قورتىق, ءوزىن باسقادان كەم سانايتىن, كەمباعال تۇسىنىك سياقتى سيپاتتارى بولادى ەكەن.
تاريحي سانانىڭ بۇلاي ويراندالۋى, اسىرەسە, وتارشىلىق قىسپاققا ۇشىراعان ءاربىر حالىقتا ءسوزسىز بولادى. مۇنداي سيپات ۇزاق جىل وتارشىلىق زاماندى باسىنان وتكەرگەن قازاق حالقىنىڭ دا بويىنان تابىلارى انىق. مىسالى, رەسەيدىڭ اعارتۋ مينيسترلىگى 1870 جىلى «رەسەيدە تۇراتىن جاتجۇرتتىقتاردى ورىستاندىرۋ شارالارى» اتتى قۇجات قابىلداپ, بۇراتانا حالىقتاردىڭ تاريحي ساناسىن السىرەتۋ ءۇشىن ارنايى شارالار قاراستىرعان. وسى سالا بويىنشا ۇزاق جىل زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمداردىڭ ءبىرى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «بودان بولعان ەلدىڭ ساناسىن تۇساپ, رۋحاني قۇلدىققا قاراي يكەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ەڭ توتە ءتاسىل – حالىقتى ءوز تاريحي ساناسىنان ايىرۋ. بۇل ءۇردىس 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن دە جالعاسىپ, جاڭادان ورناعان كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ باستى قۇرالى بولدى. مىسالى, كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعان العاشقى جىلدارى وداق بويىنشا بارلىعى 194 ۇلت پەن ۇلىس ءومىر سۇرگەن بولسا, 1991 جىلى وداق قۇلاعاندا وسىلاردىڭ 50 پايىزى تاريحي ساناسىن جوعالتقاندىقتان, ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتتى», دەيدى.
جوعارىداعى ەتنوستاردىڭ تاريحي ساناسىنىڭ جويىلىپ كەتۋىنە نەگىزگى سەبەپ – ولاردىڭ ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىگىنە قايشى مەتودولوگيالاردىڭ ء ومىر شىندىعى رەتىندە ءتۇسىندىرىلۋى ەدى. دالىرەك ايتقاندا, تاريحي وبەكتيۆتى شىندىق يمپەريالىق ساياساتتىڭ ىعىنا قاراي بۇرمالانىپ, وسىنىڭ سالدارىنان ۇساق ۇلتتاردىڭ ءوز تاريحىن جاتسىنۋىن, ءوزىنىڭ وتكەنىنەن جيرەنۋىنە اكەلىپ سوقتىردى.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭارۋ» اتتى باعدارلامالى ماقالاسىندا: «ۇلتتىق دامۋدىڭ ىقىلىم زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان وزىمىزگە عانا ءتان جولى ءبىرجولا كۇيرەتىلىپ, قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ بىزگە جات ۇلگىسى ەرىكسىز تاڭىلدى», دەپ وتارلاۋشىلار تاراپىنان ۇلت رۋحانياتىنا كۇشتەپ تاڭىلعان سوراقىلىقتى ايقىن ەسكەرتە كەلە, ودان قۇتىلۋدىڭ سارا جولى ءوزىمىزدىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن اۋەلى رۋحاني كودتىڭ وزەگى – تاريحي سانا ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, دەيدى.
ەلباسى بۇل پىكىرىن قازىرگى زاماندى ۋاقىت تۇرعىسىنان ابدەن باعامداپ, بولاشاقتى ويلاپ, كەلەشەكتى تولعاۋ ارقىلى, تولىق زەردەلەپ بارىپ ايتىپ وتىر. ويتكەنى, ءبىر قوعام, ءبىر ەل, ءبىر ۇلىستا ۇلتتىق تاريحي ساناسى قالىپتاسقان توپ پەن ماڭگۇرتتىك پيعىلداعى قاۋىمىنىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋى بولاشاقتا ەلدىكتىڭ ىدىراۋى مەن ورتانىڭ جىكشىلدەنۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
سوندىقتان بولاشاقتا قازاق قوعامىن ساۋىقتىرۋدىڭ جولى كەمەلدەنگەن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ارقىلى بارلىق حالىق ءبىر عانا ماقسات پەن ورتاق مۇددەگە جۇمىلا قىزمەت ىستەۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. وسى ورايدا, ءۇندى جۇرتىنىڭ كوسەمى رابيندرانات تاگوردىڭ ء «اربىر حالىق الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءوزىنىڭ باسقاعا ۇقسامايتىن ەرەكشە ۇلتتىق بولمىسىمەن دارالانىپ تۇرماي, باسقانىڭ قاڭسىعىن قادىر تۇتسا, ول حالىق جويىلۋعا بەت بۇرعان, قاسىرەت جولىنداعى ۇلت» دەگەنىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى.
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»